لکان و سخنانِ خطرناک… (3)

به این عبارات دقت کنید؛

«تو عشقِ منی»
«تو تنها دوستِ موردِ اعتمادِ منی»
«شما مردم صاحب این مملکتید» و …

وقتی دوستی به دوستِ دیگر می گوید که «تو تنها دوست موردِ اعتمادِ منی لذا این سخن را تنها به تو می گویم» چه معنیِ محصلی دارد؟

اقتضای این خطاب آن است که اولا)؛ در رابطه با من، تو جایگاه و موقعیت و هویتِ خاصی داری که عبارت است از “تنها دوستِ موردِ اعتماد بودن” ثانیا)؛ می بایست حواست را جمع کنی که این سخن جایی درز نکند که اگر چنین شود من یقه ی تو را خواهم گرفت و تو تنها دوستِ موردِ اعتماد، متهمِ اصلی خواهی بود!

در واقع ادا کننده ی عبارتِ فوق به دوست و مخاطبِ خود، بی آنکه مخاطب خواسته باشد، هویتی نمادینی بر او بار می نماید!

یعنی وقتی کسی می گوید «تو تنها دوست مورد اعتماد منی» در همان حال که این گزاره را به کار می برد بی آنکه مخاطب یا دوست، خود خواسته باشد، همزمان به او عنوانِ نمادینی تحمیل می کند و شخص را (یعنی مخاطبِ عبارت فوق را) بدل به همان چیزی می کند که اعلان شده است!

یعنی «هویتِ نمادینِ» او را بر می سازد یعنی کسی را که از همه جا بی خبر بوده است را کشان کشان می آورد و یک جایگاهی تحت عنوانِ «تنها دوستِ موردِ اعتماد» به او می چسباند سپس آن شخصِ از همه جا بی خبر همان می شود که اعلام شده است یعنی کسی می شود که فقط به او اعتماد شده است لذا اگر جایی این سخن یا رازِ گفته شده به تنها دوست مورد اعتماد بازگو شود او به اقتضای جایگاه و هویت نمادینی که به او عطا شده است، به عنوان متهم اصلی شناخته می شود!

در رابطه با گزاره ی «شما مردم تنها صاحبان واقعی این مملکتید» هم همینطور است، در واقع حاکمان به ما هشدار می دهند که اگر از شما مردم رفتار و کردار و حرکتی سر بزند که خطری برای این مملکت محسوب شود، در حقیقت متهمان اصلی شما خواهید بود! بدهکاران واقعی شما خواهید بود! پس خوب حواستان را جمع کنید؛ حال که صاحبِ اصلی مملکت شمایید می بایست مراقب رفتار و گفتار و افعال خودتان هم باشید که خدای نکرده به عنوان اغتشاش گر و مخلِّ امنیت عمومی سلاخی نشوید!

تو عشق منی یا تو همسر منی یا تو آقای منی هم دقیقا در همین نسج می بایست بررسی شود چرا که تمامی این عبارات، خطاب هایی خطرناک و سخنانی به اصطلاح بنیاد-گذار-اند که حاکیِ بار شدنِ هویتی نمادین به مخاطب اند.

لکان از این مساله تحتِ عنوانِ سخنانِ بنیاد-گذار یا foundihg word نام می برد.

نظریه ی عمل های گفتاری یا Speech acts یا نظریه ی «اجرائی ها» performatives نیز در همین سیاق است که در یادداشت های بعدی همراه با مثال های ساده و صریح، به همراه اشاره به یکی از مسائل روز به آن خواهیم پرداخت.

ابوذر شریعتی